गृह श्रमिक सरोकार समाज नेपालको वार्षिक अधिवेशन तथा संस्थापक अध्यक्ष प्रतिमा पोखरेलको स्मृति दिवस भव्यताका साथ सम्पन्न

काठमाडौं, असोज — समाज परिवर्तन र श्रमिक अधिकारको इतिहास प्रायः साना, तर आत्मीय र दृढ प्रयासहरूबाट सुरु हुन्छ। बालबालिकाको पठनपाठन र उनीहरूका आमाहरूको चुलोचौकोको पीडाबाट सुरु भएको एउटा मानवीय संवेदनाको यात्रा आज हजारौँ गृह श्रमिक महिलाको जीवनमा आशा, पहिचान र स्वाभिमानको उज्यालो किरण बन्न पुगेको छ।

बडा दसैँको पवित्र पर्व घटस्थापनाको सुअवसर पारेर हिजो आइतबार राजधानीको बत्तिस पुतली अनुपम फुडल्याण्डमा गृह श्रमिक सरोकार समाज नेपाल (Home Based Workers Concern Society Nepal – HBWCSN) को दुईवटा महत्वपूर्ण कार्यक्रमहरू भव्यताका साथ सम्पन्न भएका छन्। संस्थाकी अध्यक्ष प्रभा पोखरेलको प्रेरणादायी अध्यक्षतामा सम्पन्न उक्त समारोहमा संस्थापक अध्यक्ष स्वर्गीय प्रतिमा पोखरेलको स्मृति दिवस र संस्थाको वार्षिक साधारण सभा (अधिवेशन) एकसाथ सम्पन्न भएको छ।

वि.सं. २०५८ सालमा स्थापित यो संस्था आज देशभरका गृह श्रमिकहरूको अधिकार, सामाजिक सुरक्षा, सीप विकास र आर्थिक सशक्तीकरणको क्षेत्रमा अग्रणी संस्थाका रूपमा स्थापित छ।
यस भव्य समारोहमा बागमती प्रदेशका पूर्व भौतिक पूर्वाधार मन्त्री डा. दिनेशचन्द्र देवकोटा प्रमुख अतिथिका रूपमा उपस्थित हुनुहुन्थ्यो भने विशेष अतिथिका रूपमा प्रकाश जी हडा हुनुहुन्थ्यो। कार्यक्रममा प्रमुख अतिथि डा. देवकोटा र विशेष अतिथि हडाले गृह श्रमिक महिलाहरूको हकहित, क्षमता विकास र उनीहरूले समाजमा पुर्याएको योगदानको उच्च प्रशंसा गर्दै संस्थाले गरेका कार्यहरूको विशेष चर्चा गर्नुभयो। साथै, उहाँहरूले गृह श्रमिकहरूको श्रमलाई राज्यको औपचारिक आर्थिक नीतिसँग जोड्नुपर्नेमा जोड दिनुभयो।
संस्थाकी संस्थापक अध्यक्ष स्वर्गीय प्रतिमा पोखरेल संखुवासभाकी चेली तथा बालिका उच्च माध्यमिक विद्यालय, धरानकी पूर्वप्रधानाध्यापक हुनुहुन्थ्यो। विद्यालयमा प्रधानाध्यापकका रूपमा कार्यरत रहँदा उहाँले परीक्षा जस्तो संवेदनशील समयमा समेत केही जेहेन्दार विद्यार्थीहरू नियमित अनुपस्थित हुने रहस्य पत्ता लगाउनुभयो। कारण खोज्दै उहाँ विद्यार्थीको घरमै पुग्दा बालबालिकाहरू हस्तकला, सिलाइ, बुनाइ र विभिन्न घरायसी उत्पादनको काममा व्यस्त रहेको देख्नुभयो। जब उहाँले कारण सोध्नुभयो, उनीहरूबाट आएको जवाफ अत्यन्त मार्मिक थियो—

“अर्डरको सामान समयमा नबुझाए घरमा खाना खान पाइँदैन।”

यो हृदयविदारक यथार्थले प्रतिमा पोखरेलको जीवनको मोड बदलियो। उहाँले महसुस गर्नुभयो कि समस्या केवल ती बालबालिकाको मात्र होइन, घरभित्रै सीमित रहेर हस्तकलाको श्रम गर्ने उनीहरूका आमाहरूको पनि हो। त्यसपछि उहाँले ती महिलाहरूलाई संगठित गरी उनीहरूको अधिकार, सम्मान र जीविकोपार्जनका लागि अभियान सुरु गर्नुभयो। अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (ILO) को सन् १९९६ को महासन्धि र यससम्बन्धी कानुनको तयारीका लागि उहाँ थाइल्याण्ड र दिल्लीसम्म पुगेर नेपालमा गृह श्रमिकसम्बन्धी पहिलो कामको थालनी गर्नुभएको थियो।

वि.सं. २०७४ सालमा संस्थापक अध्यक्ष प्रतिमा पोखरेलको निधन भयो (हाल उहाँको निधन भएको ९ वर्ष पूरा भएको छ)। जीवनको अन्तिम क्षणसम्म पनि गृह श्रमिक महिलाको उत्थानका लागि चिन्तित आमालाई छोरी प्रभा पोखरेलले संस्था कहिल्यै नमार्ने र निरन्तर अगाडि बढाउने बाचा दिनुभएको थियो। हिजो घटस्थापनाको दिनमा व्यक्त आफ्नो मन्तव्यमा अध्यक्ष प्रभा पोखरेलले त्यही बाचालाई आफूले आजसम्म कर्ममार्फत निभाइरहेको भावुक स्मरण गर्नुभयो।

संस्थापक अध्यक्ष प्रतिमा पोखरेलको जन्म घटस्थापनाकै आसपास परेकाले प्रत्येक वर्ष घटस्थापनाको दिनमा उहाँको स्मृति दिवस मनाउने परम्परा बसालिएको छ। यसैक्रममा हिजो आयोजित विशेष समारोहमा प्रतिमा पोखरेलका परिवार र गृह श्रमिक महिलाहरूद्वारा स्थापित अक्षय कोषबाट अनाथ तथा जेहेन्दार बालबालिका एवं गृह श्रमिकका छोरीहरूलाई शैक्षिक तथा पाठ्यक्रम सामग्रीहरू प्रदान गरी भव्य रूपमा पुरस्कृत गरियो।

कार्यक्रमको विशेष आकर्षणको रूपमा ४ जना जेहेन्दार बालिकाहरूलाई शैक्षिक पुरस्कार तथा संस्थागत क्षेत्रबाट उत्कृष्ट प्रदर्शन (Best Performance) गर्ने ३ वटा संस्था/व्यक्तिहरूलाई उत्कृष्ट कार्यसम्पादन पुरस्कार वितरण गरिएको थियो।

घटस्थापनाको सुअवसरमा सम्पन्न संस्थाको वार्षिक साधारण सभा (अधिवेशन) ले प्रभा पोखरेलको अध्यक्षतामा सर्वसम्मत रूपमा नयाँ कार्यसमिति चयन गरेको छ। नयाँ समितिमा विभिन्न क्षेत्र र समितिबाट नयाँ पदाधिकारी, सञ्चालक तथा सदस्यहरू चुनिनुभएको छ।

अध्यक्ष प्रभा पोखरेलले आफ्नो मन्तव्यमा गृह श्रमिकहरूले भोगेका यथार्थ र चुनौतीहरूमाथि प्रकाश पार्नुभयो। समाजमा धेरैले गृह श्रमिकलाई ‘अर्काको घरमा गएर काम गर्ने’ (घरेलु श्रमिक) भन्ने भ्रम राख्ने गरे पनि गृह श्रमिकहरू आफ्नै घरमा बसेर स्वरोजगार भई ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्ने श्रमजीवी वर्ग हुन् भन्ने कुरा उहाँले जोड दिनुभयो।

साँखु, बुंगमती लगायतका क्षेत्रमा महिलाहरूले पोते, चुरा, मसेउरा, घरेलु जुत्ता, ढाकाको चोलो, र गार्मेन्टलाई चाहिने विभिन्न कच्चा पदार्थहरू तथा ह्यान्डिक्राफ्टका सामानहरू उत्पादन गरी आर्थिक आत्मनिर्भरता हासिल गरिरहेका छन्। आगामी दिनमा यी उत्पादनलाई अझ परिष्कृत गर्दै लैजाने र यस अभियानमा पुरुष दाजुभाइहरूलाई समेत समेटेर लैजाने योजना संस्थाको रहेको छ।

गृह श्रमिक सरोकार समाज नेपालले “श्रमिक अधिकार मानव अधिकार हो” भन्ने मूल मन्त्रलाई आत्मसात गर्दै आएको छ। गृह श्रमिकले पनि सम्मान, सामाजिक सुरक्षा, स्वास्थ्य बीमा, मातृत्व सुविधा र सुरक्षित श्रम वातावरण पाउनुपर्छ भन्ने आवाजलाई संस्थाले राष्ट्रिय बहसको विषय बनाएको छ।

आज प्रभा पोखरेलको सक्षम र दूरदर्शी नेतृत्वमा यो संस्था केवल एउटा गैरसरकारी संस्था मात्र नरहेर, नेपालका हजारौँ गृह श्रमिक महिलाहरूको आशा, आत्मविश्वास र अधिकारको बलियो साझा चौतारी बनेको छ। आमाको सपनालाई छोरीको नेतृत्वले दिएको यो निरन्तरताले समग्र श्रमिक आन्दोलनमा एक नयाँ ऊर्जा थपेको छ।