हिमालयपारीको विकासात्मक सम्बन्ध – एक तुलनात्मक अध्ययन: विश्लेषक डा. विजय दत्त

काठमाडौं। विश्लेषक डा. विजय दत्तले नेपालको बढ्दो व्यापार घाटा, कृषि उत्पादन, जनसाङ्ख्यिक अवस्था तथा पूर्वाधार विकासका सन्दर्भमा चीन र भारतसँगको सहकार्यलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याउनुभएको छ।

‘हिमालयपारीको विकासात्मक सम्बन्ध : एक तुलनात्मक अध्ययन’ शीर्षकको विश्लेषणात्मक लेखमा उहाँले आर्थिक विकास, कृषि आधुनिकीकरण, खाद्य सुरक्षा, पूर्वाधार निर्माण तथा जनशक्ति व्यवस्थापनका क्षेत्रमा नेपालले छिमेकी मुलुकका सफल अभ्यासबाट सिक्नुपर्ने उल्लेख गर्नुभएको छ।

उहाँका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा नेपालको व्यापार घाटा १७ खर्ब ८१ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ। उत्पादन र निर्यात वृद्धि सरकारी प्राथमिकतामा रहे पनि व्यवहारमा अपेक्षित उपलब्धि हासिल हुन नसकेको उहाँको विश्लेषण छ।

डा. दत्तले नेपालको भौगोलिक विविधतालाई ध्यानमा राखी तराई–मधेश, पहाड र हिमाली क्षेत्रका लागि फरक–फरक कृषि प्रणाली विकास गर्नुपर्ने धारणा राख्नुभएको छ। यसले व्यापार घाटा न्यूनीकरणसँगै कृषि उत्पादन वृद्धि र खाद्य सुरक्षामा सकारात्मक योगदान पुग्ने उहाँको विश्वास छ।

लेखमा नेपाल–चीन सम्बन्धको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक आयामबारे चर्चा गर्दै राजकुमारी भृकुटी, महान् कलाकार अरनिको तथा बुद्ध धर्मले दुई देशबीचको सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउन खेलेको भूमिकालाई उल्लेख गरिएको छ।

जनसाङ्ख्यिक अवस्थाको तुलना गर्दै उहाँले चीन वृद्ध समाजतर्फ उन्मुख भइरहेको बेला नेपालसँग ठूलो युवा जनशक्ति रहेको उल्लेख गर्नुभएको छ। तर, पर्याप्त रोजगारीको अभावका कारण नेपाली युवाहरू वैदेशिक रोजगारीमा जान बाध्य भइरहेको अवस्थालाई चुनौतीका रूपमा चित्रण गरिएको छ।

कृषि क्षेत्रको विश्लेषणमा डा. दत्तले चीनले सीमित कृषियोग्य जमिनमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोगमार्फत उच्च उत्पादन हासिल गरेको उल्लेख गर्दै नेपालले वैज्ञानिक कृषि, यान्त्रिकीकरण तथा प्रविधि हस्तान्तरणमा जोड दिनुपर्ने सुझाव दिनुभएको छ।

उहाँले हालै चीनको चोङकिङस्थित कृषि विज्ञान प्रतिष्ठानमा सम्पन्न कृषि तालिम, सीमापार पूर्वाधार, ट्रान्स–हिमालयन कनेक्टिभिटी, डिजिटल प्रविधि तथा ज्ञान हस्तान्तरणका कार्यक्रमहरूलाई नेपालका लागि महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा व्याख्या गर्नुभएको छ।

विश्लेषणको निष्कर्षमा डा. दत्तले चीनको प्राविधिक क्षमता, औद्योगिक दक्षता र नेपालको युवा जनशक्ति तथा रणनीतिक भौगोलिक अवस्थाबीच प्रभावकारी सहकार्य हुन सके नेपालले कृषि उत्पादन वृद्धि, खाद्य आत्मनिर्भरता, व्यापार घाटा न्यूनीकरण र दिगो आर्थिक विकासतर्फ उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गर्न सक्ने धारणा व्यक्त गर्नुभएको छ।

उहाँले विशेषगरी तराई–मधेश, विशेषतः मधेश प्रदेशको कृषियोग्य भूभागलाई आधुनिक, वैज्ञानिक तथा व्यावसायिक कृषि प्रणालीमार्फत अधिकतम उपयोग गर्न सके नेपालको कृषि क्षेत्रले नयाँ फड्को मार्न सक्ने निष्कर्ष निकाल्नुभएको छ।

हिमालयपारीको विकासात्मक सम्बन्ध – एक तुलनात्मक अध्ययन-विश्लेषक डा. विजय दत्त

नेपालको व्यापार घाटा लगभग १६% ले बढ्दै गएको छ । आ.व.२०८२-२०८३ को कुल व्यापार घाटा १७ खर्ब ८१ अर्ब भएको छ । सरकारको नीतिमा उत्पादन बढाउने र निर्यात बढाउने रहेको छ तर नियत यसको विपरीत रहेको छ । नेपालका दक्षिणी छिमेकी भारत र उत्तरी छिमेकी चीनको विकास *दिन दुना रात चौगुणा* को आधारमा वृद्धि भइ रहेको छ । यस अवस्था नेपालले केहि विकासका कुरा उत्तरी छिमेकी चीन र दक्षिणी छिमेकी भारतसंग सहकार्यगरि सिक्नुपर्ने देखिन्छ । हालै कृषि कर्मी,व्यवस्थापक, अधिकारीहरुको दुई साताको वर्कसप ट्रेनिङलेपनि सोही तथ्यलाई उजागर गरेको छ ।
सदाबहार व्यापार घाटालाई क्रमशः न्युनीकरण गर्दै जानकोलागि तराईमधेशका १७% , पहाडका ६८% र हिमालका १५% भुगोललाई लाई *अवस्था अनुसारको कृषी* गर्नुपर्ने देखिन्छ । यसै *दृष्टि-सृष्टि* लाई सचेतनाकालागि यो तुलनात्मक लेख प्रबुद्ध पाठक समक्ष प्रस्तुत गरिएको छ ।

​शताब्दीयौंसम्म हिमालका विशाल र अग्ला चुचुराहरूलाई देशहरूलाई छुट्ट्याउने एउटा गाह्रो र अभेद्य पर्खालका रूपमा हेरिने गरिन्थ्यो। तर, नेपाल र चीनकालागि भने यी हिमालहरूले अवरोधको रूपमा नभई दुई भिन्न सभ्यताहरूलाई जोड्ने एउटा सुन्दर मेरुदण्डको काम गरेका छन् अहिले । प्राचीन कालका उच्च हिमाली पैदल मार्गहरूमा हिँड्ने भिक्षुहरूदेखि लिएर आधुनिक युगका डिजिटल फाइबर-अप्टिक केबल र सीमापार सुरुङहरूसम्म आइपुग्दा यी दुई छिमेकीबीचको सम्बन्ध एउटा गतिशील र जीवन्त धागोमा बाँधिएको छ।
*​यो सहकार्यलाई सही रूपमा बुझ्नका लागि मुख्य दुई आयामहरूलाई हेर्नुपर्ने देखिन्छ* : पहिलो, दुवै देशलाई आपसमा जोड्ने गहिरो ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक जराहरू; र दोस्रो, आधुनिक सहकार्यलाई अत्यावश्यक बनाउने उनीहरूबीचका स्पष्ट आर्थिक तथा जनसाङ्ख्यिक भिन्नताहरू।
​१. *गहिरो ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक आधारहरू*
​नेपाल र चीनबीचको सम्बन्ध औपचारिक कूटनीतिक सन्धि-सम्झौताहरू हुनुभन्दा धेरै अघि नै जोडिइसकेको थियो। यो सम्बन्ध साझा भूगोल, आध्यात्मिक यात्राहरू र हिमाली भञ्ज्याङहरूबाट भएका कलात्मक आदानप्रदानका माध्यमबाट प्राकृतिक रूपमा हुर्किएको हो।

*​पवित्र आध्यात्मिक पुल*
​हिमाली क्षेत्रको कूटनीतिक र सामाजिक सम्बन्धमा बुद्ध धर्मले सधैँ एउटा मजबुत आध्यात्मिक आधारको काम गरेको छ। आधुनिक नेपालमा पर्ने भगवान् बुद्धको पवित्र जन्मस्थल लुम्बिनी प्राचीन चिनियाँ विद्वान, तीर्थयात्री र भिक्षुहरूका लागि आस्थाको केन्द्र बन्यो। फाहियान र ह्वेनसाङ जस्ता पूज्य यात्रीहरूले जोखिमपूर्ण हिमाली बाटाहरू पार गर्दै पवित्र स्थलहरूको भ्रमण गरे र ऐतिहासिक विवरणहरू तयार पारे, जसले आज पनि एसियाको इतिहासलाई बुझ्न ठूलो सहयोग पुर्‍याउँछन्।

*​ऐतिहासिक तथा वास्तुकलाका प्रतीकहरू*-
​दुई ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरूले यो प्राचीन सीमापार सम्बन्धलाई अमर बनाएका छन्:
*​राजकुमारी भृकुटी* (सातौँ शताब्दी):
नेपाली लिच्छविकालकी राजकुमारी भृकुटीको विवाह तिब्बती राजा सङ्चन गम्पोसँग भयो। यसले प्रारम्भिक कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गर्न मद्दत गर्यो र तिब्बतमा बुद्ध धर्मको प्रचारप्रसारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।

*​अरनिको*(११औँ/१३औँ शताब्दी):
नेपालका महान् वास्तुकार तथा कलाकार अरनिको युआन राजवंशको दरबारमा गएका थिए। बेइजिङको म्याओयिङ मन्दिरमा रहेको प्रसिद्ध ‘श्वेत चैत्य’ (ह्वाइट स्तूप) उनको उत्कृष्ट कृति हो, जुन आज पनि चीनको मुटुमा नेपाली हस्तकलाको साक्षी बनेर उभिएको छ।
​यो सांस्कृतिक विरासत आज पनि जीवितै छ। ल्हासा, शिगात्से र काठमाडौँ उपत्यकाका ऐतिहासिक मन्दिर तथा गुम्बाहरूको जीर्णोद्धार जस्ता साझा सम्पदा संरक्षण प्रयासहरूबाट यो परम्परा निरन्तर अघि बढिरहेको छ।

​२. *जनसाङ्ख्यिक यथार्थ: दुई फरक मोडहरू*
​जनसङ्ख्याको बनावट र प्रवृत्तिलाई हेर्दा चीन र नेपाल विकासका पूर्णतया फरक चरणहरूमा देखिन्छन्।
*​चीनको जनसाङ्ख्यिक अवस्था*
​चीनको जनसङ्ख्या लगभग १ अर्ब ४१ करोड रहेको छ। पछिल्ला दशकहरूमा भएको आर्थिक वृद्धिले यहाँको सामाजिक संरचनालाई नयाँ रूप दिएको छ:
*​मध्यम वर्ग:* कुल जनसङ्ख्याको ३५% (लगभग ५० करोड), जसले अर्थतन्त्रलाई ठूलो ऊर्जा दिइरहेको छ।
*​निम्न आय र ग्रामीण वर्ग:* कुल जनसङ्ख्याको ६४%, जसमा ग्रामीण किसान र सहरी ज्यालादारी श्रमिकहरू पर्छन्।
*​उच्च वर्ग:* माथिल्लो १% जनसङ्ख्या, जो अत्यन्त धनी र सम्पन्न छन्।
​तर, विगतको ‘एक सन्तान नीति’ र तीव्र सहरीकरणका कारण चीनमा उमेर ढल्किँदै गएका मानिसहरूको सङ्ख्या तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। चीनको औसत उमेर ३९ देखि ४० वर्षको बीचमा छ। ० देखि १४ वर्षसम्मका बालबालिकाको सङ्ख्या कुल जनसङ्ख्याको १५% मात्र छ, जुन ६५ वर्ष वा सोभन्दा माथिका ज्येष्ठ नागरिकहरूको सङ्ख्या (१५%) सँग बराबर छ। ( चीनको सेवानिवृत्ति उमेर ६० वर्षलाई आधारमा यो सङ्ख्या २१.५% पुग्छ)। ९७.३% साक्षरता दर रहेको चीनको ९०% भन्दा बढी श्रमशक्ति आधुनिक उत्पादन क्षेत्रमा सहजै घुलमिल हुन सक्छ, तर उनीहरूको कुल कार्यशील श्रमशक्ति भने घट्दो क्रममा छ।

*​नेपालको जनसाङ्ख्यिक लाभांश*
​नेपालमा भने ठीक उल्टो स्थिति छ। लगभग ३ करोड जनसङ्ख्या भएको नेपालको औसत उमेर २४ देखि २५ वर्ष मात्र छ, जुन निकै युवा अवस्था हो। देशमा १४ वर्षमुनिका बालबालिकाको सङ्ख्या लगभग २८% छ भने ६५ वर्षभन्दा माथिका ज्येष्ठ नागरिकहरू ६% मात्र छन्।
​नेपालसँग काम गर्न सक्ने युवा जनसङ्ख्याको ठूलो हिस्सा भए तापनि एउटा गम्भीर संरचनात्मक चुनौती छन – स्वदेशी उद्योगहरूले यी युवाहरूलाई रोजगारी दिन सकिरहेका छैनन्। फलस्वरूप, लाखौँ नेपाली युवाहरू वैदेशिक रोजगारीमा जान बाध्य छन्। यसले विप्रेषण (रेमिट्यान्स) लाई देशको अर्थतन्त्रको मुख्य आधार त बनाएको छ, तर स्वदेशकै कृषि र उत्पादन क्षेत्रमा भने श्रमिकको अभाव सिर्जना गरेको छ।

​३. *कृषि क्षेत्रको रूपान्तरण र तुलनात्मक अवस्था*
​दुई देशबीचको उत्पादकत्वमा रहेको भिन्नता कृषि क्षेत्रमा सबैभन्दा स्पष्ट देखिन्छ। यसले नेपालको खाद्य सुरक्षाका लागि आधुनिक प्राविधिक सहकार्य किन आवश्यक छ भन्ने कुरालाई प्रष्ट पार्छ।

*​अङ्कमा उत्पादकत्वको अन्तर*
​कृषियोग्य जमिन र जनसङ्ख्या: चीनले आफ्नो कुल भूभागको मात्र ९% (लगभग १२ करोड हेक्टर) कृषियोग्य जमिन प्रयोग गरेर १ अर्ब ४० करोडभन्दा बढी मानिसहरूलाई (विश्वको कुल जनसङ्ख्याको १८%) भोजन गराइरहेको छ। यसको विपरीत, नेपालले आफ्नो २२.५९% भूभाग (लगभग ३० लाख हेक्टर) खेतीपातीमा उपयोग गरे तापनि ९०% भन्दा बढी कृषिजन्य उत्पादन आयातमा निर्भर हुनुपरेको छ।
*​श्रमशक्तिमा निर्भरता*: चीनको कुल श्रमशक्तिको २२% मात्र कृषिमा संलग्न छ, जसले यान्त्रिक र उच्च प्रविधियुक्त खेतीमार्फत कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) मा ७% योगदान पुर्‍याउँछ। नेपालमा भने ६०% देखि ६५% जनसङ्ख्या कृषिमा आधारित छ, तर परम्परागत र कम उत्पादनशील खेतीका कारण यसको योगदान GDP मा २४% देखि २५% मात्र छ।
​यसै कारणले गर्दा नेपालको करिब २०% जनसङ्ख्या अझै पनि गरिबीको रेखामुनि छ र ७७ मध्ये ४२ जिल्लाहरू गम्भीर खाद्य तथा पोषण असुरक्षाको सामना गरिरहेका छन् जसको १३% रहेको छ ।

*सूचकमा चीन र नेपाललाई हेर्दा*
चीन कृषियोग्य जमिन९% मात्र जबकि नेपालमा कृषियोग्य२२.६९% कृषियोग्य
चीन कृषिमा संलग्न जनसङ्ख्या२२% जबकि नेपालमा श्रमशक्ति६०% देखि ६५% जनसङ्ख्या
चीन खाद्य आपूर्ति१.४ अर्ब जनसङ्ख्यालाई पुग्ने (खुद निर्यातकर्ता) जबकि नेपाल ३ करोड जनसङ्ख्या, ९०% कृषि सामग्री आयात
चीन खाद्य सुरक्षाआत्मनिर्भर तथा निर्यातकर्ता जबकि नेपाल उच्च खाद्य असुरक्षा

*चोङकिङ कृषि-पहलको उदाहरण*
​यी समस्याहरू समाधान गर्न व्यवहारिक आदानप्रदान कार्यक्रमहरू सञ्चालन भइरहेका छन्। CFRD नेपालको सहयोगमा, नेपालका उच्चस्तरीय कृषि प्रतिनिधिमण्डलले हालै चीनको प्रसिद्ध ‘चोङकिङ एकेडेमी अफ एग्रिकल्चरल साइन्सेज’ मा तालिम प्राप्त गरेका छन्।
​ठूला औद्योगिक खेतीमा मात्र ध्यान दिनुको सट्टा, यो पहलले पहाडी भूगोलका लागि उपयोगी हुने व्यवहारिक समाधानहरूमा जोड दिएको थियो:
*​गरा खेती प्रविधि*: पहाडी धरातलका लागि उपयुक्त हुने ‘मिनी-टेलर’ (साना जोत्ने मेसिन) र साना रोप्ने मेसिन जस्ता हलुका उपकरणहरूको प्रयोग।
*​बाली तथा पशुपालन व्यवस्थापन:* धानको उच्च उत्पादन दिने खेती प्रणाली, पोखरीमा प्रभावकारी माछापालन, र आधुनिक गाईपालन प्रविधि।
*​उच्च हिमाली अनुसन्धान:* संवेदनशील हिन्दूकुश-हिमालय क्षेत्रमा हिमाली जडीबुटीको अध्ययन, पारिस्थितिकीय संरक्षण र जलवायु सम्बन्धी तथ्याङ्क आदानप्रदान गर्ने संयुक्त कार्य।

​४. *आधुनिक पूर्वाधार: भू-परिवेष्टितबाट भू-जडिततर्फ*
​नेपाल र चीनबीचको भौतिक सम्बन्ध ‘ट्रान्स-हिमालयन बहुआयामिक कनेक्टिभिटी नेटवर्क’ मार्फत एउटा नयाँ मोडमा प्रवेश गर्दैछ।
*​सीमा पूर्वाधार:* रसुवागढी र तातोपानी जस्ता मुख्य सीमा नाकाहरूको स्तरोन्नति, टोखा-छहरे सुरुङमार्गको अध्ययन, र सीमापार रेलमार्गको सम्भाव्यता अध्ययनले नेपाललाई पूर्वी र दक्षिण एसियाबीचको एउटा गतिशील व्यापारिक केन्द्र बनाउने लक्ष्य राखेका छन्।

*​हवाई तथा ऊर्जा कोरिडोर*: काठमाडौँ र पोखरालाई चीनका प्रमुख आर्थिक सहरहरूसँग सीधा हवाई मार्गबाट जोड्ने काम भइरहेको छ भने सीमापार विद्युत् प्रसारण लाइनमार्फत उच्च हिमाली ऊर्जा ग्रिडहरूलाई आपसमा जोड्ने प्रस्ताव गरिएको छ।

*​ज्ञान हस्तान्तरण:* यो आधुनिक सहकार्य डिजिटल रूपान्तरण, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) साक्षरता, र नयाँ पुस्ताका विद्वान तथा पेशेवरहरूका लागि व्यावसायिक तालिमसम्म विस्तार भइरहेको छ।

*​निष्कर्ष तथा रणनीतिक दृष्टिकोण*
​नेपाल र चीनबीचको मित्रताले के देखाउँछ भने भूगोलको आकार, आर्थिक क्षमता र जनसङ्ख्यामा जतिसुकै ठूलो भिन्नता भए पनि त्यसले एउटा प्रभावकारी साझेदारीमा बाधा पुर्‍याउँदैन।
​जहाँ चीनसँग उन्नत प्राविधिक क्षमता, औद्योगिक दक्षता र पुँजी छ; त्यहाँ नेपालसँग युवा श्रमशक्ति, रणनीतिक भौगोलिक स्थिति र अतुलनीय सांस्कृतिक तथा पारिस्थितिकीय मूल्य छ। चीनका उच्च-दक्षतायुक्त कृषि प्रणालीहरूलाई अपनाएर र सीमापार पूर्वाधारहरू विस्तार गरेर नेपालले आफ्नो खाद्य सुरक्षालाई मजबुत बनाउन, ग्रामीण गरिबी घटाउन र आफ्नो भू-परिवेष्टित भूगोललाई एसियाकै एउटा आर्थिक पुलमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। आपसी सम्मान र शताब्दिऔँ पुरानो साझा इतिहासमा अडिएको यो ट्रान्स-हिमालयन सम्बन्ध क्षेत्रीय विकासका लागि एउटा बलियो आधार बनेर रहनेछ।
अन्त्यमा,कृषिमा समग्र उत्पादन वृद्धिका लागि तराईमधेशका १७% भुगोल त्यसमापनि मधेश प्रदेशका ६.५% भुगोल जसलाई *अन्नको भखारी* भनिन्छ त्यसलाई पुर्ण वैज्ञानिक व्यवसायीकरण गर्नु नै निर्विकल्प विकल्प हुन ।